Fundacja EPIQ
← Wróć do programu

Biblioteka badań

Biblioteka badań — Era Człowieka

Zbieramy badania o tym, co osobiste używanie AI robi z myśleniem, decyzjami, relacjami i ciałem — oraz o sposobach używania AI bez oddawania autonomii. W oryginałach, ze streszczeniami po polsku i linkami do źródeł.

Zbieramy wyłącznie badania o osobistym używaniu AI — jego skutkach dla myślenia, decyzji, relacji i ciała — oraz o sposobach używania AI bez oddawania autonomii. Badania o AI w pracy, edukacji i praktyce zawodowej celowo pomijamy: odpowiadają na inne pytanie.

Werdykt maszyny brzmi jak ekspertyza. Nie jest nią.

1 / 38

38 pozycji

Werdykt maszyny brzmi jak ekspertyza. Nie jest nią.

2026·PL

Autonomia i decyzjeEPIQ

„Sprawdź to w AI”. Dlaczego prompt szukający manipulacji nie jest narzędziem diagnostycznym

Zespół Fundacji EPIQ — Fundacja EPIQ, 2026

Gotowy prompt „znajdź w tym tekście techniki manipulacji” bywa cytowany w sporach jako bezstronna diagnoza. Bez warunków kontrolnych to nie pomiar, choć brzmi jak ekspertyza: rama pytania ukierunkowuje odpowiedź, sykofancja sprzyja potwierdzaniu założeń, a machine heuristic i automation bias pożyczają wynikowi autorytet, którego nie ma. Proponujemy test lustrzany i cztery zasady przywracające decyzję człowiekowi.

Czytaj artykuł

Miliony decyzji zapadają już poza człowiekiem — i nikt tego nie liczy.

2026·PL

Autonomia i decyzjeEPIQ

Ilu Europejczyków nie podejmuje już decyzji bez AI? Oszacowanie tam, gdzie nie ma pomiaru

Zespół Fundacji EPIQ — Fundacja EPIQ, 2026

Nikt nie mierzy, ilu Europejczyków nie potrafi podjąć decyzji bez AI — statystyki obejmują korzystanie, nie zależność. Zbieramy pewniki (32,7% mieszkańców UE używa generatywnej AI; badania nad reliance i automation bias) i budujemy trzy modele oszacowania. Najbardziej obronny wynik: kilkanaście–trzydzieści milionów osób, w widełkach 5–60 mln — model, nie pomiar. Wskazujemy, jak mierzyć zależność funkcjonalną i lukę na europejski wskaźnik ADDI.

Czytaj artykuł

Odpowiedź podana natychmiast to nawyk myślenia, który odchodzi.

2025·EN

Autonomia i decyzje

Ryzyka dla autonomii w chatbotach generatywnych i metoda sokratejska

PMC, 2025

Dwa główne ryzyka dla autonomii użytkownika: fałszywe stany mentalne i kognitywne odwyknięcie. W dominującym modelu interakcji erozja autonomii jest ceną maksymalizacji wydajności poznawczej — autorzy proponują tryb sokratejski, w którym model pyta zamiast podawać gotowe.

Im bardziej ufasz maszynie, tym mniej myślisz sam.

2025·EN

Autonomia i decyzje

Wpływ generatywnej AI na krytyczne myślenie

Lee i in., CHI 2025 (Microsoft Research + Carnegie Mellon)

Im większe zaufanie do odpowiedzi GenAI, tym mniej własnego krytycznego myślenia; pewność własnych kompetencji działa odwrotnie. Mechanizm — oddawanie sądu temu, komu ufamy — jest ten sam, gdy pytamy AI o sprawy osobiste.

Kto pyta AI o własne życie, zostaje z nią sam.

2025·EN

Autonomia i decyzje

Jak zachowania AI i człowieka kształtują psychospołeczne skutki rozmów z chatbotem

Fang i in., MIT Media Lab + OpenAI, 2025

Randomizowane badanie podłużne (981 osób, 4 tygodnie): wysokie dzienne użycie i szukanie u AI porad, wyjaśnień i pomysłów wiąże się z najwyższą zależnością emocjonalną, większą samotnością i mniejszą liczbą kontaktów z ludźmi.

Dziesięć minut pomocy — i przestajesz próbować sam.

2026·EN

Autonomia i decyzje

Pomoc AI osłabia wytrwałość i pogarsza samodzielne wyniki

Liu, Christian, Dumbalska, Bakker, Dubey — CMU, Oxford, MIT, UCLA; preprint arXiv, kwiecień 2026

Trzy randomizowane eksperymenty, 1222 dorosłych, zadania z ułamków i rozumienia tekstu. Połowa dostała asystenta opartego na GPT-5, który w połowie zadania znikał bez uprzedzenia. Grupa wspomagana rozwiązywała potem mniej i częściej się poddawała — po około dziesięciu minutach kontaktu. Pomoc nie tylko przeniosła kompetencję na narzędzie; osłabiła gotowość do własnego wysiłku. Dowód przyczynowy, nie korelacja.

Maszyna, która zawsze przytakuje, prowadzi w obłęd nawet rozsądnych.

2026·EN

Autonomia i decyzje

Przypochlebne chatboty wywołują spiralę urojeń — nawet u idealnie racjonalnych rozmówców

Preprint arXiv, luty 2026

Model formalny zamiast ankiety: autorzy pokazują, że sama przypochlebność chatbota — skłonność do potwierdzania tego, co mówi rozmówca — wystarczy, by nawet idealnie racjonalny (bayesowski) agent dryfował w coraz mocniejsze fałszywe przekonania. Wniosek dla osobistego użycia: problem tkwi w mechanice rozmowy, nie w słabości człowieka, więc nie chroni przed nim inteligencja ani wykształcenie.

Nadmierne zaufanie do systemu odbiera kompetencję, którą miał wspierać.

2026·EN

Autonomia i decyzje

Międzynarodowy raport o bezpieczeństwie AI 2026

Międzyrządowy panel ekspertów pod kierunkiem Yoshui Bengio; luty 2026

Raport zamawiany przez rządy, nie przez uczelnię ani firmę. W części o nadmiernym poleganiu opisuje automation bias — skłonność do przyjmowania odpowiedzi systemu wbrew sprzecznym sygnałom — i to, jak podkopuje ona kompetencję, zniechęcając do własnego rozumowania i sprawdzania. Wartość: źródło, na które można się powołać w rozmowie z instytucją, bo mówi instytucjonalnym głosem.

Mózg, który nie pisze, przestaje pamiętać, co napisał.

2025·EN

Myślenie, pamięć, uwaga

Twój mózg na ChatGPT: narastanie długu poznawczego

Kosmyna i in., MIT Media Lab, 2025 (preprint)

Badanie EEG: piszący z LLM mieli najsłabszą łączność mózgową, gorzej pamiętali własny tekst i czuli najmniejsze autorstwo. Przez cztery miesiące wypadali słabiej neuronalnie, językowo i behawioralnie — „dług poznawczy". Mała próba, preprint: sygnał, nie wyrok.

Czujesz, że rozumiesz. Rozumowanie odbyło się bez ciebie.

2025·ES

Myślenie, pamięć, uwaga

Wpływ używania AI na autonomię krytycznego myślenia u młodych — przegląd systematyczny

Revisión sistemática, 2025

Hiszpańskojęzyczny przegląd systematyczny: nadmierna zależność od AI sprzyja „lenistwu poznawczemu" i fałszywemu poczuciu zautomatyzowanego rozumowania — człowiek czuje, że rozumie, choć rozumowanie odbyło się poza nim.

Zmysł krytyczny gaśnie, gdy przestaje być używany.

2025·FR

Myślenie, pamięć, uwaga

Zmysł krytyczny w erze sztucznej inteligencji

Cursus.edu, 2025

Francuskojęzyczna synteza: regularne używanie AI obniża gotowość do samodzielnego namysłu; zmysł krytyczny wystawiony jest na próbę przez technologie automatyzujące rosnącą część poznania.

To, co wydaje się pomocą, mierzalnie osłabia pamięć.

2025·EN

Myślenie, pamięć, uwaga

Wpływ używania LLM i notowania na rozumienie tekstu i pamięć: eksperyment randomizowany w szkołach średnich

Kreijkes i in. — Microsoft Research, Cambridge; Computers & Education, 2025

Randomizowany eksperyment, 405 uczniów w wieku 14–15 lat. Notowanie — samo albo razem z LLM — dawało istotnie lepsze rozumienie i zapamiętanie niż sam LLM. A jednak uczniowie woleli LLM i uznawali go za bardziej pomocny. Rozjazd między odczuciem a wynikiem jest tu sednem: narzędzie, które sprawia wrażenie pomocy, mierzalnie osłabia to, czemu miało służyć.

Oddać czynność to jedno. Oddać osąd — to utrata siebie.

2026·EN

Myślenie, pamięć, uwaga

Nie każde odciążenie poznawcze jest równe: odciążenie zależne i autonomiczne w kontakcie z generatywną AI

Zhu i in. — Frontiers in Psychology, 2026

Rozróżnienie, którego brakowało: odciążenie zależne — oddaję AI samo myślenie, przyjmuję odpowiedź niemal bez oceny — i odciążenie autonomiczne — używam AI jako rusztowania, porównuję jej wynik z własnym rozumowaniem. Pierwsze wiąże się ze spadkiem motywacji wewnętrznej i oddawaniem sprawczości poznawczej; drugie motywację zachowuje. Ten sam czas przed ekranem daje więc przeciwne skutki, zależnie od tego, kto prowadzi.

Kto przestaje pilnować własnego rozumienia, przestaje rozumieć.

2025·EN

Myślenie, pamięć, uwaga

Od współprojektowania do lenistwa metapoznawczego: generatywna AI w kształceniu zawodowym

Preprint arXiv, grudzień 2025

Uczniowie szkół zawodowych — grupa niemal nieobecna w badaniach, które skupiają się na studentach. „Lenistwo metapoznawcze”: uczący się przestają monitorować własne rozumienie, bo AI wydaje się to robić za nich. Efekt widać także tam, gdzie zadania są praktyczne, nie akademickie.

Sprawnie, pragmatycznie, bezrefleksyjnie — tak uczy się dziś z AI.

2026·DE

Myślenie, pamięć, uwaga

Używanie AI w studiach i nauczaniu — przegląd na podstawie badań empirycznych

Hochschulforum Digitalisierung, Arbeitspapier Nr. 91, styczeń 2026

Niemiecki przegląd badań empirycznych o AI na uczelniach. Diagnoza: użycie jest pragmatyczne i przy okazji podnosi sprawność obsługi narzędzi, ale pozostaje w większości nierefleksyjne i bez systematycznego wsparcia. Autorzy wskazują też ryzyko rosnącej zależności od pozaeuropejskich platform dla wolności badań i nauczania.

Samotność prowadzi do chatbota. Chatbot pogłębia samotność.

2026·EN

Relacje i samotność

Jak sięganie po towarzystwo AI przewiduje samotność — i odwrotnie?

Folk & Dunn, Psychological Science, 2026

Ponad 2000 dorosłych z 4 krajów przez 12 miesięcy: samotność prowadzi do chatbotów towarzyskich, a intensywniejsze używanie przewiduje wzrost samotności. Pętla: ulga krótkoterminowa, koszt długoterminowy.

Pochlebstwo maszyny zabiera gotowość do przeprosin.

2025·EN

Relacje i samotność

Pochlebcza AI osłabia intencje prospołeczne i pogłębia zależność

Cheng, Lee, Khadpe, Yu, Han, Jurafsky — Science, 2025

Trzy prerejestrowane eksperymenty, 2405 osób. Modele przytakują działaniom użytkownika o 49% częściej niż ludzie — także wtedy, gdy w grę wchodzi oszustwo czy krzywda. Jedna rozmowa z pochlebczą AI obniża gotowość do przeproszenia i naprawy konfliktu o 10–28% i umacnia przekonanie o własnej racji. Neutralny ton ani informacja, że to AI, nic nie zmieniły.

Bot jako przyjaciel to uzależnienie w przebraniu.

2025·DE

Relacje i samotność

Czy AI uzależnia? Badanie ostrzega przed ryzykiem chatbotów

aponet.de (analiza 334 relacji użytkowników), 2025

Analiza 334 relacji użytkowników: trzy wzorce problematycznego używania — zanurzenie w odgrywanie ról, przywiązanie emocjonalne (bot jako przyjaciel lub partner) i przymus ciągłego dopytywania. Skutki: kłopoty w pracy i nauce, stres, konflikty w relacjach. Samotność wyraźnie wzmacnia więź z chatbotem. „Uzależnienie od AI" nie jest jeszcze uznaną jednostką kliniczną.

Chatbot nie był tłem urojeń — był ich współautorem.

2025·EN

Relacje i samotność

Psychoza indukowana przez AI — nowy obszar w zdrowiu psychicznym

Psychiatric News (American Psychiatric Association), 2025

Opisy przypadków, w których chatbot nie był tłem urojeń, lecz ich współautorem: model potwierdzał i rozwijał zniekształcone interpretacje, osłabiając testowanie rzeczywistości. Czynniki sprzyjające: samotne, nocne rozmowy i niedobór snu.

Im bardziej bot jest kimś, tym więcej siebie mu oddajesz.

2025·EN

Relacje i samotność

Podłużne badanie randomizowane używania chatbotów towarzyskich

arXiv, 2025

Wynik przeciwny do reszty grupy, zostawiony celowo: 21-dniowy RCT nie wykazał ogólnego efektu na zdrowie społeczne ani samotność. Skutki dla relacji mediuje antropomorfizacja — im bardziej bot „jest kimś", tym większe przeniesienie na życie.

Odcięcie od towarzysza AI przeżywano jak żałobę.

2025·FR

Relacje i samotność

Zależność emocjonalna od ChatGPT — gdy krucha psychika spotyka AI

France 24, 2025

Francuskie omówienie badań MIT/OpenAI i przypadków po zmianach w Replice: użytkownicy przeżywali odcięcie od towarzysza AI jak żałobę. Ryzyko koncentruje się u osób już wrażliwych — pomoc daje ulgę i pogłębia zależność naraz.

Najsamotniejsi szukają w AI towarzystwa — i stają się jeszcze samotniejsi.

2026·EN

Relacje i samotność

Interakcje z towarzyszami AI a dobrostan psychiczny

Zhang, Zhao, Hancock, Kraut, Yang — Stanford; Nature Human Behaviour, sierpień 2026

Ankiety 1131 dorosłych użytkowników Character.AI i 4664 rozmowy oddane dobrowolnie przez 244 z nich. Osoby z mniejszą siecią społeczną częściej używają chatbota przede wszystkim dla towarzystwa, a to wiąże się z niższym dobrostanem — tym silniej, im rozmowy są intensywniejsze i bardziej intymne. Krótkotrwałe ukojenie, które u najbardziej samotnych zamyka pętlę zamiast ją przerwać.

Ulga na początku, rozpacz po roku.

2026·EN

Relacje i samotność

Wpływ towarzyszy AI na zdrowie psychiczne: quasi-eksperyment w mediach społecznościowych, perspektywa użytkowników i teoria relacji

Aalto University; CHI 2026 (preprint arXiv)

Prawie 2000 aktywnych użytkowników Repliki: język ich wpisów rok przed i rok po pierwszej wzmiance o towarzyszu AI, plus 18 wywiadów. Najpierw ulga, potem coraz więcej sygnałów samotności, depresji i myśli samobójczych niż w grupach porównawczych — oraz wycofywanie się z relacji z ludźmi. Bezwarunkowe wsparcie maszyny po cichu podnosi cenę relacji ludzkich, które są nieprzewidywalne i wymagają wysiłku.

Ukojenie, które obniża tętno, uczy ciało wracać po więcej.

2026·EN

Relacje i samotność

Paradoks ukojenia w emocjonalnej AI: jak regulowanie lęku przez AI może rodzić zależność psychiczną

Frontiers in Psychology, 2026

AI wychwytuje sygnały niepokoju i podaje krótką, automatyczną otuchę, która uruchamia odpowiedź przywspółczulną — obniża tętno i kortyzol, tak jak zrobiłby to drugi człowiek. I właśnie dlatego uzależnia: ciało uczy się szukać ukojenia tam, gdzie jest najszybsze. Jedyne w tym zbiorze źródło łączące relacje z fizjologią.

Gdy słabnie wsparcie od ludzi, rośnie zależność od maszyny.

2026·EN

Relacje i samotność

Samotność a zależność od chatbota AI u młodych dorosłych: pośrednicząca rola odczuwanego wsparcia społecznego

PMC, 2026

Mechanizm rozpisany na ogniwa: samotność obniża poczucie wsparcia od ludzi, a ten spadek pośredniczy w rosnącej zależności od chatbota. Uzupełnia dwunastomiesięczne badanie Folk i Dunn: tamto pokazuje kierunek w czasie, to — przez co przebiega droga.

Co piąty nastolatek radzi się AI o psychice. Większość nie mówi o tym nikomu.

2026·EN

Dzieci i młodzież

Używanie chatbotów AI w sprawach zdrowia psychicznego przez młodych Amerykanów

McBain i in. (RAND), JAMA Pediatrics, 2026

Reprezentatywna próba 12–21 lat: 19,2% korzystało z chatbota AI po poradę o zdrowiu psychicznym, gdy czuli smutek, złość lub niepokój; 63,3% z nich nie powiedziało o tym nikomu.

Zaprojektowane, by przywiązać. Nie do przyjęcia dla dzieci.

2025·EN

Dzieci i młodzież

Ocena ryzyka: towarzysze AI dla dzieci i nastolatków

Common Sense Media ze Stanford Brainstorm Lab, 2025

Ocena popularnych aplikacji-towarzyszy (Character.AI, Nomi, Replika i in.): ryzyko nie do przyjęcia dla osób poniżej 18 lat. Systemy są projektowane tak, by budować przywiązanie i zależność; mimo zastrzeżeń rutynowo utrzymywały, że są prawdziwe i mają uczucia. Blisko trzy czwarte nastolatków już z nich korzystało, połowa regularnie.

Pocieszenie z maszyny da się zmierzyć — i rośnie.

2025·EN

Dzieci i młodzież

Zależność emocjonalna od chatbotów AI — konstrukcja i walidacja skali AIED

PsyArXiv, 2025

Narzędzie pomiarowe skłonności nastolatków do szukania w chatbocie pocieszenia, ulgi i poczucia bycia rozumianym (α=.89, niezmienność pomiarowa między płciami i etapami edukacji). Podstawa do rzetelnych badań skali zjawiska.

Sześć objawów, które znamy z nałogów. Teraz przy chatbocie.

2026·EN

Dzieci i młodzież

Problematyczne używanie chatbotów generatywnych — stan wiedzy pojęciowej i klinicznej

Frontiers in Public Health, 2026

Przegląd wyodrębnia sześć objawów problematycznego używania: kompulsywne sprawdzanie, objawy odstawienia, zaniedbywanie obowiązków, używanie mimo szkód, utratę kontroli nad czasem, przedkładanie rozmów z botem nad relacje z ludźmi.

Technologia biegnie szybciej niż badania nad jej ceną.

2025·PL

Dzieci i młodzież

Czy sztuczna inteligencja jest bezpieczna dla psychiki?

Serwis Zdrowie PAP, 2025

Polskie omówienie stanu badań: ryzyko zależności psychologicznej szczególnie u osób izolowanych społecznie; technologia rozwija się szybciej niż badania nad jej wpływem na zdrowie.

Co trzeci nastolatek z depresją: chatbot rozumie mnie lepiej niż człowiek.

2026·DE

Dzieci i młodzież

Badanie uzależnień DAK: chatboty AI zwiększają ryzykowne używanie mediów u dzieci i młodzieży

DAK-Gesundheit i Universitätsklinikum Hamburg-Eppendorf; fala 2025, publikacja 2026

Około tysiąca par rodzic–dziecko, wiek 10–17, badanie kasy chorych z kliniką uniwersytecką. Ponad jedna czwarta nieletnich używa chatbotów kilka razy w tygodniu; do dziesięciu procent sięga po nie, by odwrócić uwagę od złych emocji. Wśród nastolatków z objawami depresji 33% uważa, że chatbot rozumie ich lepiej niż prawdziwy człowiek, i tyle samo powierza mu rzeczy, których nie powiedziałoby nikomu.

Nastolatki mają już własny język na to, co AI z nimi robi.

2026·DE

Dzieci i młodzież

Generatywna AI oczami nastolatków

Leibniz-Institut für Medienforschung | Hans-Bredow-Institut, 2026

Badanie jakościowe: jak sami nastolatkowie opisują, do czego używają generatywnej AI i co ona z nimi robi. Słabsze dowodowo niż dane DAK, ale daje ich własny język — a od tego, jak młodzi nazywają swoje doświadczenie, zależy, czy dorośli w ogóle je usłyszą.

Wieczorny ekran opóźnia sen, a późny sen przyspiesza starzenie.

2024·EN

Epigenetyka i ciało

Czas zasypiania jako ogniwo między ekspozycją na ekran a starzeniem

GeroScience, 2024

Ekspozycja na ekran opóźnia zasypianie, a opóźnione zasypianie przyspiesza starzenie biologiczne: różnica wieku siatkówki rosła z 0,49 roku w najniższym tercylu ekspozycji do 5,13 roku w najwyższym. Droga, którą wieczorne rozmowy z AI docierają do ciała.

Przewlekły stres zapisuje się w tym, które geny się wyrażają.

2025·EN

Epigenetyka i ciało

Związek przewlekłego stresu z epigenomem

PLOS ONE, 2025

Metylacja DNA jako pośrednik między przewlekłym stresem a trajektorią zdrowia; badania na modelach zwierzęcych wspierają związek przyczynowy między stresem a zmianami w epigenomie. Trzecie ogniwo łańcucha: ekspozycja → styl życia → ślad w regulacji genów.

Ślad problemowego używania widać już w metylacji DNA.

2026·EN

Epigenetyka i ciało

Metylacja DNA w genach neurobiologicznych a problemowe używanie cyfrowe u nastolatków i młodych dorosłych: przegląd systematyczny i metaanaliza

Przegląd systematyczny i metaanaliza; Epigenomes (MDPI), sierpień 2026 (PMC)

Pierwsza metaanaliza wiążąca problemowe używanie internetu i smartfona z różnicami w metylacji DNA w genach osi stresu (HPA) i neuroprzekaźnictwa — r = 0,287. Autorzy piszą uczciwie: dowód eksploracyjny, biologicznie wiarygodny, nie przyczynowy i nie kliniczny. Właśnie tego brakowało tej grupie — śladu od cyfrowej ekspozycji do biologii, a nie tylko od stresu w ogóle.

Psychoza bez historii choroby — po intensywnych rozmowach z maszyną.

2026·EN

Psychika i urojenia

Psychoza AI: mechanizmy, ryzyko kliniczne i bezpieczeństwo w generatywnych chatbotach

BJPsych Open (Cambridge), lipiec 2026 (PMC)

Pierwszy poważny artykuł kliniczny o „psychozie AI”. Opisuje przypadki, w których intensywne używanie chatbota współwystępowało z myśleniem urojeniowym — także u osób bez wcześniejszej historii psychiatrycznej, aż po hospitalizacje. Mechanizm: podatność użytkownika i wzorzec użycia spotykają się z cechami modelu, przede wszystkim przypochlebnością i halucynacjami.

Odbija, personalizuje, nie zaprzecza — i tak buduje urojenie.

2026·EN

Psychika i urojenia

Anatomia spirali: możliwe mechanizmy urojeń związanych z AI

NPP — Digital Psychiatry and Neuroscience (Nature), 2026

Trzy cechy chatbota — odbija sposób mówienia rozmówcy, personalizuje odpowiedzi i unika zaprzeczania — są każda z osobna nieszkodliwe. Razem tworzą maszynę, która fałszywe przekonanie wzmacnia i rozbudowuje, zamiast je testować. Artykuł rozpisuje tę spiralę krok po kroku, jako model dla klinicystów.

W zapisach rozmów widać, gdzie maszyna mogła zaprzeczyć — i przytaknęła.

2026·EN

Psychika i urojenia

Spirale urojeniowe w logach rozmów człowiek–LLM

Preprint arXiv, marzec 2026

Empiria do dwóch poprzednich pozycji: analiza prawdziwych zapisów rozmów, w których przekonanie użytkownika narasta z wymiany na wymianę. Widać, gdzie model mógł zaprzeczyć, a potwierdził — i jak każdy taki punkt przesuwa rozmowę dalej od rzeczywistości.