Autonomia i decyzjePLEPIQ2026
„Sprawdź to w AI”. Dlaczego prompt szukający manipulacji nie jest narzędziem diagnostycznym
Zespół Fundacji EPIQ — Fundacja EPIQ, 2026
Gotowy prompt „znajdź w tym tekście techniki manipulacji” bywa cytowany w sporach jako bezstronna diagnoza. Bez warunków kontrolnych to nie pomiar, choć brzmi jak ekspertyza: rama pytania ukierunkowuje odpowiedź, sykofancja sprzyja potwierdzaniu założeń, a machine heuristic i automation bias pożyczają wynikowi autorytet, którego nie ma. Proponujemy test lustrzany i cztery zasady przywracające decyzję człowiekowi.
Czytaj artykuł →Autonomia i decyzjePLEPIQ2026
Ilu Europejczyków nie podejmuje już decyzji bez AI? Oszacowanie tam, gdzie nie ma pomiaru
Zespół Fundacji EPIQ — Fundacja EPIQ, 2026
Nikt nie mierzy, ilu Europejczyków nie potrafi podjąć decyzji bez AI — statystyki obejmują korzystanie, nie zależność. Zbieramy pewniki (32,7% mieszkańców UE używa generatywnej AI; badania nad reliance i automation bias) i budujemy trzy modele oszacowania. Najbardziej obronny wynik: kilkanaście–trzydzieści milionów osób, w widełkach 5–60 mln — model, nie pomiar. Wskazujemy, jak mierzyć zależność funkcjonalną i lukę na europejski wskaźnik ADDI.
Czytaj artykuł →Autonomia i decyzjeEN2025
Ryzyka dla autonomii w chatbotach generatywnych i metoda sokratejska
PMC, 2025
Dwa główne ryzyka dla autonomii użytkownika: fałszywe stany mentalne i kognitywne odwyknięcie. W dominującym modelu interakcji erozja autonomii jest ceną maksymalizacji wydajności poznawczej — autorzy proponują tryb sokratejski, w którym model pyta zamiast podawać gotowe.
Czytaj oryginał →Autonomia i decyzjeEN2025
Wpływ generatywnej AI na krytyczne myślenie
Lee i in., CHI 2025 (Microsoft Research + Carnegie Mellon)
Im większe zaufanie do odpowiedzi GenAI, tym mniej własnego krytycznego myślenia; pewność własnych kompetencji działa odwrotnie. Mechanizm — oddawanie sądu temu, komu ufamy — jest ten sam, gdy pytamy AI o sprawy osobiste.
Czytaj oryginał →Autonomia i decyzjeEN2025
Jak zachowania AI i człowieka kształtują psychospołeczne skutki rozmów z chatbotem
Fang i in., MIT Media Lab + OpenAI, 2025
Randomizowane badanie podłużne (981 osób, 4 tygodnie): wysokie dzienne użycie i szukanie u AI porad, wyjaśnień i pomysłów wiąże się z najwyższą zależnością emocjonalną, większą samotnością i mniejszą liczbą kontaktów z ludźmi.
Czytaj oryginał →Autonomia i decyzjeEN2026
Rada AI wyłącza wstrzymanie sądu: mniejsza trafność, większa pewność siebie
Capraro, Marcoccia, Quattrociocchi — PsyArXiv, 2026
Pytania dobrano tak, by model się mylił. Bez AI: trafność 27%, pewność 30%, gotowość powiedzenia „nie wiem" 44%. Z dostępem do AI: trafność spada do 9%, pewność rośnie do 76%, a „nie wiem" znika — 3%. Część osób, które same odpowiedziałyby dobrze, zapytała AI i pomyliła się.
Czytaj oryginał →Myślenie, pamięć, uwagaEN2025
Narzędzia AI a odciążenie poznawcze i przyszłość krytycznego myślenia
Gerlich, Societies 15(1), 2025
666 osób, metody mieszane. Częste używanie AI koreluje ujemnie z krytycznym myśleniem, a mechanizmem jest odciążenie poznawcze — oddawanie maszynie operacji, które budują sprawność umysłu. Efekt najsilniejszy u osób 17–25.
Czytaj oryginał →Myślenie, pamięć, uwagaEN2025
Twój mózg na ChatGPT: narastanie długu poznawczego
Kosmyna i in., MIT Media Lab, 2025 (preprint)
Badanie EEG: piszący z LLM mieli najsłabszą łączność mózgową, gorzej pamiętali własny tekst i czuli najmniejsze autorstwo. Przez cztery miesiące wypadali słabiej neuronalnie, językowo i behawioralnie — „dług poznawczy". Mała próba, preprint: sygnał, nie wyrok.
Czytaj oryginał →Myślenie, pamięć, uwagaES2025
Wpływ używania AI na autonomię krytycznego myślenia u młodych — przegląd systematyczny
Revisión sistemática, 2025
Hiszpańskojęzyczny przegląd systematyczny: nadmierna zależność od AI sprzyja „lenistwu poznawczemu" i fałszywemu poczuciu zautomatyzowanego rozumowania — człowiek czuje, że rozumie, choć rozumowanie odbyło się poza nim.
Czytaj oryginał →Myślenie, pamięć, uwagaFR2025
Zmysł krytyczny w erze sztucznej inteligencji
Cursus.edu, 2025
Francuskojęzyczna synteza: regularne używanie AI obniża gotowość do samodzielnego namysłu; zmysł krytyczny wystawiony jest na próbę przez technologie automatyzujące rosnącą część poznania.
Czytaj oryginał →Relacje i samotnośćEN2026
Jak sięganie po towarzystwo AI przewiduje samotność — i odwrotnie?
Folk & Dunn, Psychological Science, 2026
Ponad 2000 dorosłych z 4 krajów przez 12 miesięcy: samotność prowadzi do chatbotów towarzyskich, a intensywniejsze używanie przewiduje wzrost samotności. Pętla: ulga krótkoterminowa, koszt długoterminowy.
Czytaj oryginał →Relacje i samotnośćEN2025
Pochlebcza AI osłabia intencje prospołeczne i pogłębia zależność
Cheng, Lee, Khadpe, Yu, Han, Jurafsky — Science, 2025
Trzy prerejestrowane eksperymenty, 2405 osób. Modele przytakują działaniom użytkownika o 49% częściej niż ludzie — także wtedy, gdy w grę wchodzi oszustwo czy krzywda. Jedna rozmowa z pochlebczą AI obniża gotowość do przeproszenia i naprawy konfliktu o 10–28% i umacnia przekonanie o własnej racji. Neutralny ton ani informacja, że to AI, nic nie zmieniły.
Czytaj oryginał →Relacje i samotnośćDE2025
Czy AI uzależnia? Badanie ostrzega przed ryzykiem chatbotów
aponet.de (analiza 334 relacji użytkowników), 2025
Analiza 334 relacji użytkowników: trzy wzorce problematycznego używania — zanurzenie w odgrywanie ról, przywiązanie emocjonalne (bot jako przyjaciel lub partner) i przymus ciągłego dopytywania. Skutki: kłopoty w pracy i nauce, stres, konflikty w relacjach. Samotność wyraźnie wzmacnia więź z chatbotem. „Uzależnienie od AI" nie jest jeszcze uznaną jednostką kliniczną.
Czytaj oryginał →Relacje i samotnośćEN2025
Psychoza indukowana przez AI — nowy obszar w zdrowiu psychicznym
Psychiatric News (American Psychiatric Association), 2025
Opisy przypadków, w których chatbot nie był tłem urojeń, lecz ich współautorem: model potwierdzał i rozwijał zniekształcone interpretacje, osłabiając testowanie rzeczywistości. Czynniki sprzyjające: samotne, nocne rozmowy i niedobór snu.
Czytaj oryginał →Relacje i samotnośćEN2025
Podłużne badanie randomizowane używania chatbotów towarzyskich
arXiv, 2025
Wynik przeciwny do reszty grupy, zostawiony celowo: 21-dniowy RCT nie wykazał ogólnego efektu na zdrowie społeczne ani samotność. Skutki dla relacji mediuje antropomorfizacja — im bardziej bot „jest kimś", tym większe przeniesienie na życie.
Czytaj oryginał →Relacje i samotnośćFR2025
Zależność emocjonalna od ChatGPT — gdy krucha psychika spotyka AI
France 24, 2025
Francuskie omówienie badań MIT/OpenAI i przypadków po zmianach w Replice: użytkownicy przeżywali odcięcie od towarzysza AI jak żałobę. Ryzyko koncentruje się u osób już wrażliwych — pomoc daje ulgę i pogłębia zależność naraz.
Czytaj oryginał →Dzieci i młodzieżEN2026
Używanie chatbotów AI w sprawach zdrowia psychicznego przez młodych Amerykanów
McBain i in. (RAND), JAMA Pediatrics, 2026
Reprezentatywna próba 12–21 lat: 19,2% korzystało z chatbota AI po poradę o zdrowiu psychicznym, gdy czuli smutek, złość lub niepokój; 63,3% z nich nie powiedziało o tym nikomu.
Czytaj oryginał →Dzieci i młodzieżEN2025
Ocena ryzyka: towarzysze AI dla dzieci i nastolatków
Common Sense Media ze Stanford Brainstorm Lab, 2025
Ocena popularnych aplikacji-towarzyszy (Character.AI, Nomi, Replika i in.): ryzyko nie do przyjęcia dla osób poniżej 18 lat. Systemy są projektowane tak, by budować przywiązanie i zależność; mimo zastrzeżeń rutynowo utrzymywały, że są prawdziwe i mają uczucia. Blisko trzy czwarte nastolatków już z nich korzystało, połowa regularnie.
Czytaj oryginał →Dzieci i młodzieżEN2025
Zależność emocjonalna od chatbotów AI — konstrukcja i walidacja skali AIED
PsyArXiv, 2025
Narzędzie pomiarowe skłonności nastolatków do szukania w chatbocie pocieszenia, ulgi i poczucia bycia rozumianym (α=.89, niezmienność pomiarowa między płciami i etapami edukacji). Podstawa do rzetelnych badań skali zjawiska.
Czytaj oryginał →Dzieci i młodzieżEN2026
Problematyczne używanie chatbotów generatywnych — stan wiedzy pojęciowej i klinicznej
Frontiers in Public Health, 2026
Przegląd wyodrębnia sześć objawów problematycznego używania: kompulsywne sprawdzanie, objawy odstawienia, zaniedbywanie obowiązków, używanie mimo szkód, utratę kontroli nad czasem, przedkładanie rozmów z botem nad relacje z ludźmi.
Czytaj oryginał →Dzieci i młodzieżPL2025
Czy sztuczna inteligencja jest bezpieczna dla psychiki?
Serwis Zdrowie PAP, 2025
Polskie omówienie stanu badań: ryzyko zależności psychologicznej szczególnie u osób izolowanych społecznie; technologia rozwija się szybciej niż badania nad jej wpływem na zdrowie.
Czytaj oryginał →Epigenetyka i ciałoEN2024
Epigenetyka środowiskowa a epidemia samotności
Metz & Faraji, Environmental Epigenetics, 2024
Ogniwo łączące samotność z biologią: izolacja społeczna wywołuje szybkie i trwałe zmiany plastyczności mózgu, m.in. przez metylację genu BDNF, oraz modyfikacje w genach receptora glukokortykoidowego (Nr3c1) — czyli w układzie odpowiedzi na stres. Nie zmienia się sekwencja DNA, zmienia się to, które geny i jak mocno się wyrażają.
Czytaj oryginał →Epigenetyka i ciałoEN2024
Czas zasypiania jako ogniwo między ekspozycją na ekran a starzeniem
GeroScience, 2024
Ekspozycja na ekran opóźnia zasypianie, a opóźnione zasypianie przyspiesza starzenie biologiczne: różnica wieku siatkówki rosła z 0,49 roku w najniższym tercylu ekspozycji do 5,13 roku w najwyższym. Droga, którą wieczorne rozmowy z AI docierają do ciała.
Czytaj oryginał →Epigenetyka i ciałoEN2025
Cechy snu przyczynowo wpływają na przyspieszenie wieku epigenetycznego
Scientific Reports, 2025
Randomizacja mendlowska — metoda pozwalająca mówić o przyczynie, nie tylko o współwystępowaniu: cechy snu wpływają przyczynowo na tempo starzenia epigenetycznego. Bezsenność i krótki sen wiążą się z przyspieszeniem zegara GrimAge o 0,70 i 1,45 roku.
Czytaj oryginał →Epigenetyka i ciałoEN2025
Związek przewlekłego stresu z epigenomem
PLOS ONE, 2025
Metylacja DNA jako pośrednik między przewlekłym stresem a trajektorią zdrowia; badania na modelach zwierzęcych wspierają związek przyczynowy między stresem a zmianami w epigenomie. Trzecie ogniwo łańcucha: ekspozycja → styl życia → ślad w regulacji genów.
Czytaj oryginał →Odzyskiwanie autonomiiEN2025
Lepsza AI dzięki zaprojektowanemu oporowi — teorie, zastosowania, program badań
Journal of Artificial Intelligence Research / IOS Press, 2025
Celowy „opór" w interfejsie — moment zatrzymania, pytanie zwrotne, brak gotowej odpowiedzi — przesuwa użytkownika z myślenia szybkiego na wolne i refleksyjne, nie odbierając mu swobody. Podstawa projektowa dla higieny AI.
Czytaj oryginał →Odzyskiwanie autonomiiEN2025
Autonomia z projektu — jak zachować autonomię człowieka we wsparciu decyzji przez AI
Philosophy & Technology, 2025
Systematyczne ujęcie: które własności systemów wspierających decyzje podtrzymują sprawczość człowieka, a które ją po cichu przejmują. Rama pojęciowa dla zaleceń — czym różni się narzędzie, które radzi, od takiego, które decyduje za nas.
Czytaj oryginał →Odzyskiwanie autonomiiEN2025
Dłuższe polecenia poprawiają poczucie autorstwa przy pisaniu z AI
arXiv, 2025
Praktyczny kontrapunkt do „długu poznawczego": gdy interfejs wymusza dłuższe, własne sformułowanie problemu przed odpowiedzią AI, rośnie poczucie autorstwa efektu. Pokrywa się z pierwszą zasadą higieny — najpierw własna odpowiedź.
Czytaj oryginał →